نگاهی به بازارهای ایران از گذشته تا حال بخش دوم

بخش اول: بازار تبریز

تبریز به ‌عنوان شهری که حدود چهار هزار سال قدمت دارد، یکی از قدیمی‌ترین بازارهای دنیا را در خود جای داده است. بازار تبریز، بزرگ‌ترین مجموعه به هم‌پیوسته و مسقف دنیاست که در سال ۱۳۵۴ در فهرست آثار ملی و در مردادماه ۱۳۸۹ خورشیدی به‌ عنوان نخستین بازار جهان در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده است.
این بازار که از بزرگ‌ترین بازارهای سرپوشیده دنیا و یکی از شاهکارهای معماری ایرانی است، از موقعیت و جایگاه ویژه‌ای برخوردار است و نه فقط مکانی برای فعالیت‌های اقتصادی، بلکه فضایی برای بسیاری از فعالیت‌ها و رویدادهای اجتماعی از جمله برگزاری جشن‌های ملی و مذهبی محسوب می‌شود.

نگاهی به بازارهای ایران از گذشته تا حال,اندیشه معین

میراث هزارساله بازار تبریز از نگاه جهانگردان

تبریز بنا بر آنچه در برخی منابع معتبر آمده، ظاهراً از نیمه دوم سده دوم هجری و پس از آنکه به منظور در امان ماندن ساکنانش، بارویی به دور آن ساخته شد، بر جمعیت و اعتبار و آبادانی‌اش افزوده گشت. بنیان اولیه بازار تاریخی تبریز نیز به همان دوران بازمی‌گردد.
تاریخ دقیق ساخت بنای این مجموعه مشخص نیست؛ ولی بسیاری از جهانگردانی که از سده چهارم هجری تا دوره قاجاریان از این بازار بازدید کرده‎اند، درباره آن اطلاعاتی را ارائه داده‎اند.
شهر تبریز بر سر جاده ابریشم قرار گرفته است و گذر روزانه هزاران کاروان از کشورهای مختلف آسیایی، آفریقایی و اروپایی از آن، باعث شده تبریز و بازار آن از رونق بسیار خوبی برخوردار باشد. این بازار حدود ۳ سده پیش و پس از وقوع یک زلزله تاریخی در تبریز به صورت کامل تخریب گشت و در سال ۱۱۹۳ قمری توسط نجفقلی‎خان دنبلی حاکم وقت تبریز مجدداً بازسازی شد. در نتیجه ساختمان کنونی بازار تبریز مربوط به اواخر حکومت زندیه و عصر قاجار می‎باشد.

نگاهی به بازارهای ایران از گذشته تا حال,اندیشه معین

نخستین نقشه از بازار تبریز در سال ۱۳۲۷هجری، در بخشی از نقشه دارالسلطنه تبریز و به دست اسدالله‎‎خان مراغه‌ای ترسیم شده ‌است. در بخش شمال شرقی نقشه دارالسلطنه، بخش‎هایی از بازار تبریز رسم شده و اکثر بخش‎های مهم آن نظیر تیمچه‌ها و کاروانسراها در این نقشه نام‌گذاری شده‌اند.
ابن‌بطوطه سفرنامه‌نویس مراکشی سده هشتم نیز از تبریز دیدن کرده و وفور نعمت در آن شهر توجهش را جلب نموده است. او درباره این محله که به شام غازان معروف بوده، می‌نویسد: «از دروازه بغداد به شهر تبریز وارد شدیم، به بازار بزرگی که بازار غازان نامیده می‌شد، رسیدیم و آن از بهترین بازارهایی بود که من در همه شهرهای دنیا دیده بودم. هر یک از اصناف و پیشه‌وران در این بازار محل مخصوص دارند و من به بازار جواهریان که وارد شدم، از بس جواهرات گوناگون دیدم که چشم خیره شد».
مارکوپولو جهانگرد مشهور ونیزی که در همین اوان از تبریز دیدار کرده، موقعیت تجاری تبریز را به قدری خوب توصیف می‌کند که بازرگانان از هر سو، از هندوستان، بغداد، موصل و هرمز برای خرید و فروش به آنجا می‌آیند و می‌نویسد: «بهترین سنگ‌های قیمتی و مرواریدهای گرانبها را می‌توان در این شهر به دست آورد. بازرگانانی که با خارجه داد و ستد می‌نمایند، متمول و متمکن می‌شوند».
کلاویخوی اسپانیایی که از مایورکای اسپانیا تا سمرقند را درنوردیده و تبریز عصر تیموری را به چشم دیده، در سفرنامه خود درباره این شهر نوشته: «در سراسر شهر خیابان‌های پهن و میدان‌های وسیع هست که در پیرامون آنها ساختمان‌های بزرگ دیده می‌شود و درِ آنها به میدان‌ها باز می‌شود. کاروانسراها نیز چنین است و در آنها دستگاه‌های مجزا و دکان‌ها و دفترها ساخته‌اند که از آنها استفاده‌های گوناگون می‌کنند. چون از این کاروانسراها خارج شویم، به خیابان‌ها و بازارهایی می‌رسیم که در آنها همه‌گونه کالا فروخته می‌شود. در بازار پارچه‌های ابریشم و پنبه و تافته و ابریشم خام و جواهرات و همه گونه ظروف می‌توان یافت. در واقع گروه کثیری بازرگان و مقادیر بسیاری کالا در این شهر وجود دارد».
شاردن، سیاح معروف فرانسوی که در زمان شاه‌سلیمان صفوی به تبریز آمده، بازار این شهر را چنین توصیف کرده: «در ایران دکان‌ها جدا از خانه‌ها، در کوچه‌های دراز و عریضی که مسقف است ساخته شده‌اند، این کوچه‌ها که غالباً در مرکز شهر بنا شده‌اند بازار نامیده می‌شوند. خانه‌ها بیرون بازار ساخته شده‌اند».

نگاهی به بازارهای ایران از گذشته تا حال,اندیشه معین

معماری و بنای بازار تبریز

اگر مرکز شهر تبریز را یک چهار ضلعی در نظر بگیریم، بازار تبریز در مرکز این چهار ضلعی قرار گرفته است.
بازار تبریز از حدود ۵۵۰۰ حجره، مغازه و فروشگاه، ۴۰ گونه شغل مختلف، ۳۵ سرا، ۲۵ عدد تیمچه، ۳۰ مسجد و ۲۰ راسته، ۱۱ دالان، ۵ حمام و ۱۲ مدرسه تشکیل شده است.
بازار تبریز از شرق به عالی قاپو و از سمت غرب به مسجد جامع، از سمت شمال، بخش‎هایی از رودخانه مهران رود را شامل شده و بر روی این رود پل‎های چوبی که در امتداد راسته بازار قرار دارند، وجود دارد.
بافت اصلی بازار تبریز از دو راسته که شمال را به جنوب و شرق بازار را به غرب آن متصل می‎کند، تشکیل شده است. عرض بازارها حدود ۴ الی ۵ متر بوده و سقف بازار به دلیل هوای سرد تبریز نسبت به دیگر شهرها در ارتفاعی بین ۵ الی ۶ متر ساخته شده است.
راسته‎های اصلی توسط راسته‎های فرعی به هم متصل شده‌ است. در فضای بین آن‎ها، اجزای اصلی تشکیل‎دهنده بازار همانند تیمچه‎ها و سراها بنا شده که تقاطع راسته‎ها را چهارسوق‎ها با گنبدهای زیبا پوشانده است. گنبد تیمچه امیر، بزرگترین گنبد بازار بوده و زیباترین تیمچه، مظفریه می‎باشد.

بازارچه‎های بازار تبریز

1-بازار امیر تبریز

بازار امیر یکی از مهم‎ترین و پررونق‎ترین بازارهای تبریز است. میرزا محمدخان امیرنظام، فرزند شیخ علی‎خان وزیر شاه سلیمان و نوه شیخ صفی‎الدین اردبیلی، این بازار را بنا نهاده است.

2-بازار بلورفروشان تبریز

بازار بلورفروشان (قیزبستی) پیش‎تر مکان فروش بهترین وسایل شیشه‎ای از جمله بلور در سطح تبریز بوده است. تیمچه‎ها و سراهای آن شامل «تیمچه قندفروشان»، «تیمچه مظفریه»، «دالان بادامچی لر»، «دالان حاج شیخ»، «دالان میرزا مهدی»، «سرای میرزا مهدی» و «سرای گرجیلر (جورجیلر)» می‎شود.

3-بازار حرمخانه تبریز

از تیمچه‎ها و سراهای بازار حرمخانه می‎توان به «تیمچه سعدیه»، «تیمچه هاشمیه»، «سرای آلمانی‎ها» و «سرای صاحب دیوان» و (ساختمان سنگی کلانتری ۸ سابق) اشاره کرد.

نگاهی به بازارهای ایران از گذشته تا حال,اندیشه معین
4-بازار شیشه گرخانه تبریز

بازار شیشه گرخانه در گذشته محل فروش انواع شیشه بوده و اغلب دکان‎های آن به شیشه‎سازی مشغول بوده‎اند. این بازار پیش‎تر از دو سرا به نام‎های «حاج رسول» و «میرزا علی النقی» تشکیل یافته بود؛ ولی شهرداری تبریز این دو سرا را تخریب کرده و در محل آن‎ها، بازار و پارک شمس تبریزی را احداث نمود.

نگاهی به بازارهای ایران از گذشته تا حال,اندیشه معین
5-بازار صادقیه تبریز

بازار صادقیه از گذشته تا به امروز، محل فروش انواع قالی دست‎بافت تبریز بوده است. از تیمچه‎ها و سراهای معروف این بازار می‎توان «تیمچه حاج رحیم»، «دالان خونی»، «سرای بزرگ شاهزاده»، «سرای دباغایی»، «سرای دودری»، «سرای قدیم سید حسین»، «سرای کوچک شاهزاده» و «سرای میانه سید حسین» نام برد.

نگاهی به بازارهای ایران از گذشته تا حال,اندیشه معین
6-بازار عباچی تبریز

«تیمچه اخلاقی»، «تیمچه حسینی»، «تیمچه شعربافان» و «سرای میراسماعیل» از تیمچه‎ها و سراهای مهم بازار عباچی محسوب می‎شوند.

7-بازار کفاشان تبریز

بازار کفاشان یکی از عمده‎ترین مکان‎های تولید و عرضه کفش در تبریز است. تیمچه‎ها و سراهای متعدد این بازار، محل دوخت و تولید انواع کفش است. از مهم‎ترین تیمچه‎ها و سراهای بازار کفاشان می‎توان به «تیمچه امید»، «تیمچه حاج ابوالقاسم»، «سرای امید» و «سرای حاج ابوالقاسم» اشاره کرد.

8-راسته بازار تبریز

راسته بازار جزء یکی از بزرگ‎ترین بازارچه‎های بازار تبریز است. تیمچه‎ها و سراهای متعددی در این بازار وجود دارد که محل عرضه بسیاری از اقلام مورد نیاز مردم است و از این حیث به بازار ملی نیز شهرت دارد.
«تیمچه حاج تقی»، «تیمچه حاج شیخ»، «تیمچه حاج صفرعلی»، «تیمچه حاج محمدقلی»، «تیمچه‎های دودری»، «دالان‎خان»، «سرای حاج محمدقلی»، «سرای درعباسی»، «سرای دودری»، «سرای شیخ کاظم»، «سرای کچه‎چی‎لی»، «سرای گرچیلر (جورچلر)»، «سرای میرزامهدی»، «سرای میانه حاج سید حسین»، «سرای میرزا جلیل» و «سرای نوی حاج سید حسین» از مهم‎ترین تیمچه‎ها و سراهای راسته بازار محسوب می‎شوند.

منابع

https://tarikhema.org/ancient/iran/15999
https://seeiran.ir
https://www.tabriz2018.ir